SYLWETKI

ZOFIA FORTECKA: Świat w miniaturze na szkle namalowany

 
 
 
 
 
Maria Michalczyk
 
ZOFIA FORTECKA: Świat w miniaturze na szkle namalowany
 
 
Zofia Fortecka mieszka i tworzy w Zakopanem. Dom i pracownia artystki znajdują się na Krzeptówkach, gdzie od pokoleń budowali swoje siedziby jej przodkowie z góralskich rodów Stopków i Krzeptowskich. Z okien pracowni roztacza się widok na Giewont, na piękny drewniany dom, wybudowany przez matkę, Marię Szatkowską, w którym malarka wychowała się wraz z dwoma młodszymi braćmi.
 
Od dziecka Zofia jeździła na nartach, w młodości wspinała się w Tatrach. Tuż po maturze, podczas wspinaczki na Niebieskiej Turni rozegrał się pamiętny dla niej epizod – zdołała utrzymać na linie swojego partnera, który odpadł od ściany.

W 1951 roku Zofia ukończyła zakopiańskie liceum imienia Oswalda Balzera i wyjechała do Wrocławia, gdzie odbyła studia w Wyższej Szkole Rolniczej. Wspomina, że mimo doskwierającej biedy panującej wówczas w domu, matka posyłała jej co tydzień paczkę z masłem i serami. Po powrocie do Zakopanego podjęła niezbyt satysfakcjonującą pracę, związaną z administrowaniem rolnictwem. Kolejna praca, w słynącej ze swoich wyrobów Podhalańskiej Spółdzielni Mleczarskiej, sprawiła że poczuła się bardziej zawodowo spełniona. Trwającą 25 lat karierę zakończyła jako wiceprezes tej instytucji.

Budowanie własnego domu, zaprojektowanego oczywiście w stylu zakopiańskim, trwało prawie 10 lat. Brakowało pieniędzy i nie można było sobie pozwolić na zaangażowanie ekipy budarzy. Pracowała więc przy budowie wspólnie z mężem Januszem, a główny budowniczy, cieśla Jan Stopka sprawił, ze w domu zaklęta jest góralska dusza.

Janusz Fortecki, mąż Zofii, absolwent Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie, miał osiągnięcia sportowe jako skoczek narciarski, potem zajął się trenerstwem - przez pewien czas trenował również narodową reprezentację skoczków. Jego wychowankiem jest Wojciech Fortuna, złoty medalista na igrzyskach olimpijskich w Sapporo z roku 1972. Po zakończeniu kariery trenerskiej odkrył także u siebie zamiłowania artystyczne. Polubił pracę w drewnie i do dziś nie rozstaje się z dłutami. Zaczął od drobnych form dekoracyjnych, między innymi ptaszków, potem pojawiły się formy użytkowe, o dużych walorach artystycznych – patery i półmiski w kształcie ryb.

Ale przede wszystkim od początku wspierał swoimi umiejętnościami twórczość żony. Udział Janusza Forteckiego jest bardzo znaczący, wykonuje bowiem kunsztowne, rzeźbione w drewnie oprawy, zharmonizowane kolorystycznie i stylowo z każdym dziełem Zofii, a poszczególne miniatury ujmuje w finezyjne obramienia, wycinane z mosiężnej blachy.

Talent i twórczość Zofii Forteckiej kształtowały się od pierwszych prób, podjętych w roku 1980, w sposób samorodny. Autorka nigdy nie uczyła się techniki malowania na szkle, nie korzystała z niczyich rad i podpowiedzi. Do wszystkiego dochodziła samodzielnie, zarówno poszukując rozwiązań technicznych i kolorystycznych, jak i inspiracji tematycznych. Sięgnęła po tradycyjną dla ludowej sztuki Podhala technikę malowania na szkle, po pewne wzory ikonograficzne, ale jej na wskroś oryginalna twórczość nie czerpie bezpośrednio z tych źródeł i nie jest uwarunkowana tylko rodzimą tradycją.

Jest to twórczość „osobna”, unikalna, inspirowana w znacznej mierze sztuką bizantyjską, romańską i gotycką. Jej unikalność sprowadza się przede wszystkim do tworzenia miniatur na szkle, komponowanych w formie tryptyków i krzyży. Najmniejsze z obrazeczków mają wymiary 2,5 na 2,5 centymetra, największe 11 na 8 centymetrów. Ich układ stanowi całość narracyjną. Możemy z tych miniatur odczytać niezliczone wątki biblijne, fascynujące żywoty świętych, średniowieczne legendy, kontemplować subtelne wizerunki madonn, czy też śledzić z humorem przedstawiane średniowieczne sceny rodzajowe.

Zofia Fortecka tworzy również dla kościołów. Jej stacje Drogi Krzyżowej można podziwiać w kościele oo. Dominikanów na Wiktorówkach, znanym jako sanktuarium Matki Boskiej Jaworzyńskiej Królowej Tatr, a także w kaplicy Sióstr Szensztackich na Krzeptówkach.

Autorka zaprezentowała swoje prace po raz pierwszy w roku 1984 w galerii „Kramy Dominikańskie” w Krakowie. Od tego czasu miała dziesiątki wystaw w galeriach, centrach kultury, muzeach, w Polsce i w kilkunastu krajach Europy, w Stanach Zjednoczonych i w Meksyku. W Meksyku, w roku 1995, miała ponadto okazję, wspólnie z córką Magda, wypróbować swoje umiejętności pedagogiczne, ucząc techniki malowania na szkle w La Escuela des Artesanias w Mexico City. Kurs zakończyła wystawa prac profesorów i studentów tej uczelni.

Każdego roku latem wystawia swoje dzieła, wraz z innymi podhalańskimi twórcami, w Galerii Religijnej Sztuki Ludowej Malarstwa na Szkle w kaplicy Serca Jezusowego w Jaszczurówce, prowadzonej przez oo. Marianów.

Od siedmiu lat pracownia Zofii Forteckiej znajduje się na Szlaku Dziedzictwa Kulturowego Podtatrza. We wnętrzu góralskiej, zabytkowej chaty z roku 1864, przeniesionej na teren posesji z Wróblówki koło Czarnego Dunajca, znalazła swoje wręcz wymarzone schronienie stała wystawa prac malarki i jej córki Magdy, przyciągając turystów z różnych stron świata. Pracownię można także odwiedzać z okazji „Dni Otwartych Pracowni” podczas sierpniowego Międzynarodowego Festiwalu Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem.

Prace Zofii Forteckiej znajdują się w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, Muzeum Śląskiego w Katowicach, w kolekcjach prywatnych w kraju i za granicą. W 1987 roku Ministerstwo Kultury i Sztuki przyznało malarce status artystki profesjonalnej.

Zdjęcia: Wojciech Szatkowski/WATRA

OD REDAKCJI: Biogram Zofii Forteckiej pochodzi z albumu Zofia Fortecka. Magdalena Fortecka. Malarstwo na szkle, wydanego przez Biuro Promocj Zakopanego we wrześniu 2014.

(em)