SYLWETKI

JULIUSZ ZBOROWSKI Honorowy Obywatel Zakopanego 1962

 
 
 
 
 
Agnieszka Gotówka
 
JULIUSZ ZBOROWSKI Honorowy Obywatel Zakopanego 1962
 
Juliusz Zborowski (1888 - 1965)
 
Etnograf i językoznawca, znawca Podhala, w latach 1922–1965 dyrektor Muzeum Tatrzańskiego im. Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem. Z muzeum stworzył placówkę naukową na wysokim poziomie.Przyjaciele i współpracownicy zwali go “Samuelem” albo “Bacą”.
 
Juliusz Zborowski urodził się 8 kwietnia 1888 roku we Lwowie. Był synem wysokiego urzędnika kolei galicyjskich. Po latach nauki w szkołach – nowosądeckiej i krakowskiej – podjął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim (1906-1908), kontynuował je następnie na Uniwersytecie w Lipsku (1908-1910). Naukę na uczelni wyższej zakończył jedynie absolutorium, choć napisał wartościową i wysoko ocenianą pracę dotyczącą historii samogłosek nosowych w języku polskim. Do dzisiaj nie wyjaśniono, dlaczego nie uzyskał stopnia doktorskiego.

Swoją pierwszą pracę Juliusz Zborowski podjął jako nauczyciel w krakowskim liceum im. Króla Jana III Sobieskiego. Uczył przez rok, by następnie przenieść się do Nowego Targu jako “zastępca nauczyciela gimnazjalnego”. Był to dla niego ważny czas – oto poznaje kulturę góralską, która zaczyna go fascynować. Początkowo skierował uwagę na specyficzny język, którym posługują się mieszkańcy tego regionu, by następnie zwrócić się ku ludoznawstwu. Szybko zdobył uznanie lokalnego środowiska, o czym może świadczyć fakt, że w latach 1918-1920 pełnił funkcję redaktora “Gazety Podhalańskiej” i - jak sam wspominał - był “pierwszym ceprem na stanowisku redaktora góralskiego pisma”.

Lata dwudzieste XX wieku to okres rozwoju naukowego Juliusza Zborowskiego. Wpływ na kształtowanie się jego osobowości miały takie wybitne postaci jak Kazimierz Nitsch, Jan Baudouin de Courtenay, Jan Łoś czy Jan Rozwadowski. Nie sposób również pominąć kontaktu Zborowskiego z niemieckim językoznawcą, twórcą szkoły młodogramatycznej - Augustem Leskienem.

Poznane teorie i metody naukowe Juliusz Zborowski zaczął wykorzystywać w swojej pracy. Oddał góralszczyźnie całe serce i umiejętności, zajmując się badaniem języka górali, ich kultury, a także związkami kształtującymi odrębność i tożsamość Podhala jako regionu. O “nowym miłośniku Podhala, grasującym w Nowym targu i okolicach” (Gładysz 1972a: 24) dowiedział się Bronisław Piłsudzki, który odegrał znaczącą rolę w życiu młodego Zborowskiego. Pod jego wpływem rozpoczął on zbieranie materiałów etnograficznych, co spotkało się z dużym uznaniem w środowisku uczonych.

W roku1920 Juliusz Zborowski został wybrany na prezesa Towarzystwa Miłośników Muzeum Tatrzańskiego. Miał wówczas 32 lata. Rok później objął stanowisko kierownika działu etnograficznego tegoż muzeum, by następnie objąć funkcję dyrektora, którą pełnił do końca swojego życia.

Działalność Zborowskiego na tym polu stała się wzorem dla innych placówek muzealnych nie tylko w Polsce, ale i na świecie. Dla badacza Muzeum Tatrzańskie miało być nie tylko instytucją powołaną do gromadzenia zbiorów, ale przede wszystkim placówką dydaktyczną, ośrodkiem naukowo-badawczym, ściśle związanym ze środowiskiem geograficznym i kulturalnym Podhala.

Zborowski dążył do powiększenia zbiorów, systematycznie gromadził książki (był wszak bibliofilem z zamiłowania), a także zainicjował działalność wydawniczą muzeum. Udało mu się doprowadzić do publikacji “Rocznika Podhalańskiego”, serii wydawnictw Muzeum Tatrzańskiego, a także licznych monografii, materiałów źródłowych i przewodników.

Naukowcy – językoznawcy, etnografowie, historycy literatury, kulturoznawcy – do dzisiaj korzystają z dorobku naukowego Juliusza Zborowskiego. Zgromadził on bowiem ogromne archiwum do studiów nad dziejami Podhala. Gromadząc materiały, był dokładny i systematyczny, co ma niebagatelne znaczenie. Opracował ponadto wiele ciekawych artykułów dotyczących kultury ludowej i gwary. Prowadził również studia nad pieśniami i podaniami (m.in.: “Legenda o Janosiku”, “O Kostce Napierskim”, “Czesi w pieśni i legendzie orawskiej”).

W 1962 roku Juliusz Zborowski obchodził 50. rocznicę pracy naukowej i 45. rocznicę kierowania Muzeum Tatrzańskim. Z tej okazji nadano mu tytuł Honorowego Obywatela Zakopanego. Doceniono również prace Zborowskiego na polu społecznym i naukowym, odznaczając go dwukrotnie Złotym Krzyżem Zasługi (w roku 1937 i w 1952) i Oficerskim Krzyżem Polonia Restituta (w roku 1957). Polska Akademia Nauk nadała uczonemu w roku 1955 tytuł profesora nadzwyczajnego.

Juliusz Zborowski zmarł 15 czerwca 1965 roku  w Zakopanem. Został pochowany na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzysku.

“Słownik gwary Zakopanego i okolic”, który powstał na bazie zgromadzonego przez Juliusza Zborowskiego słownictwa, wydany został dopiero w roku 2009. Pracy nad urzeczywistnieniem marzenia Zborowskiego podjął się Zakład Dialektologii Instytutu Języka Polskiego pod kierownictwem Joanny Okoniowej. Wcześniej udało się jednak wydać cześć prac Zborowskiego w “Pismach Podhalańskich” (1972) i “Roczniku Podhalańskim” t. V (1992). Duża część dorobku uczonego nadal pozostaje jednak w rękopisach.

W roku 2008 w Muzeum Stylu Zakopiańskiego w willi Koliba od 10 września do 9 listopada czynna była wystawa poświęcona pamięci Juliusza Zborowskiego  w 120. rocznicę jego urodzin. Tekst wprowadzający do wystawy napisała Anna Liscar z Muzeum Tatrzańskiego:

Zaprezentowano na niej fotografie, które przybliżą zwiedzającym nieco zapomnianą już postać pierwszego dyrektora Muzeum Tatrzańskiego. Zdjęcia i komentarze dają obraz różnorodnych działań Juliusza Zborowskiego – wiele też mówią o Jego przymiotach osobistych – poczuciu humoru, życzliwości dla ludzi i świata. Obok dyrektora Muzeum nie zabrakło kręgu przyjaciół, a zaliczali się do tego grona wybitni uczeni – historycy, literaturoznawcy, językoznawcy i inni.

Ciekawostką dla zwiedzających będzie fonograf i wałki, na których Juliusz Zborowski przed I wojną nagrywał muzykę góralską. Fotografie przedstawiające Juliusza Zborowskiego uzupełniają karykatury, wykonane przez wybitnych artystów: Zofię Stryjeńską i Zygmunta Czermańskiego, a także portret olejny pędzla malarza, Władysława Jarockiego.

Zdjęcia: Muzeum Tatrzańskie

(em)

 
 
Pierwszy z lewej: Juliusz Zborowski
Portret Juliusza Zborowskiego autorstwa Władysława Jarockiego. Rep. Tygodnik Podhalański