SYLWETKI

HENRYK MIKOŁAJ GÓRECKI

 
 
 
 
 
"Pieśni" wciąż śpiewają...
 
HENRYK MIKOŁAJ GÓRECKI
 
Henryk Mikołaj Górecki (1933-2010)
 
Kompozytor współczesnej muzyki poważnej. Profesor i rektor Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Katowicach, wychowawca i pedagog muzyczny. Uhonorowany w ostatnich dniach życia Orderem Orła Białego. Inne ważne odznaczenia to Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski, Złoty Medal Zasłużony Kulturze Gloria Artis, Order Ecce Homo, Order Świętego Grzegorza Wielkiego.
 
Henryk Mikołaj Górecki urodził się 6 grudnia 1933 roku w Czernicy. Ojciec był kolejarzem. Matka zmarła w dniu jego drugich urodzin. Kilkanaście miesięcy później ojciec ożenił się ponownie i rodzina Góreckich przeniosła się z Czernicy do Rydułtów. Dzieciństwo przyszłego kompozytora nie było łatwe, długie miesiące pobytu w szpitalu z powodu problemów ze stawem biodrowym, potem II wojna światowa. Do tego doszło niezrozumienie przez rodzinę jego artystycznych zainteresowań. Nie pozwolono mu nawet zblizać się do stojącego w domu pianina, na którym grywała matka. Po ukończeniu liceum ogólnokształcącego zaczął pracować jako nauczyciel przedmiotów ogólnych w szkole w Radoszowach. 

Regularną edukację muzyczną rozpoczął późno, w wieku 19 lat. Po wielu bezskutecznych próbach dostania się do którejś ze szkół muzycznych na Śląsku, został przyjęty do Szkoły Muzycznej w Rybniku w 1952, na wydział instruktorsko-pedagogiczny, gdzie kształcił się pod kierunkiem Karola i Antoniego Szafranków. W 1960 ukończył Państwową Wyższą Szkołę Muzyczną w Katowicach, gdzie studiował kompozycję u Bolesława Szabelskiego. Następnie kontynuował studia muzyczne w Paryżu. Po powrocie z Francji został profesorem klasy kompozycji, a w latach 1975-1979 rektorem swej macierzystej uczelni. Był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności.od roku 1994, w latach 1977-1983 był wiceprezesem Towarzystwa Muzycznego im. Karola Szymanowskiego w Zakopanem, w latach 1980-1984 prezesem Klubu Inteligencji Katolickiej w Katowicach.
 
Pierwszym jego sukcesem muzycznym było Epitafium (do słów Juliana Tuwima), zaprezentowane w 1958 na Warszawskiej Jesieni. Utwór został skomponowany na chór mieszany i zespół instrumentalny. W latach 60. XX w. Górecki wspólnie z grupą kompozytorów polskich (m.in. Krzysztof Penderecki, Kazimierz Serocki) wypracował specyficzny typ nowoczesnej muzyki,  zwanej często sonoryzmem. Szczytowym osiągnięciem kompozytorskim tego okresu jego twórczości był utwór Scontri ukończony w 1960 i cykl Genesis. Kolejne zainteresowanie muzyką Góreckiego obudziła prezentacja Scontri podczas Warszawskiej Jesieni w 1960 roku.. Jest to jeden z najbardziej reprezentacyjnych utworów polskiego sonoryzmu. 

W tym samym roku zdobył I nagrodę w Konkursie Młodych Związków Kompozytorów Polskich (1960) za Monologhi na sopran i 3 grupy instrumentów. Nagroda ta pozwoliła mu wyjechać w pierwszą w życiu podróż zagraniczną – do Francji. W latach 1962-1963 skomponował trzy utwory pod wspólnym tytułem Genesis: Elementi per tre archi, Canti strumentali (na 15 instrumentów) i Monodram (na głos, perkusję i kontrabasy). We wszystkich tych utworach najważniejsze były zmieniające się barwy dźwiękowe, a kompozytor uważał, że taką właśnie muzykę inspiruje otoczenie współczesnego człowieka. W Refrenie (1965) połączył dwie kontrastujące techniki: średniowieczny hoquetus z XX-wieczną dodekafonią. Utwór ten został nagrodzony w 1967 roku na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO w Paryżu.

W 1969 roku powstała Muzyka staropolska na instrumenty dęte blaszane i smyczki. W utworze tym kompozytor nawiązał do organum Benedicamus Domine z antyfonarza klarysek ze Starego Sącza i do pieśni Już się zmierzcha Wacława z Szamotuł. Jest to wyjątkowo statyczny utwór trwający około pół godziny. Ta cecha stała się odtąd bardzo typowa dla muzyki Góreckiego. Nastąpiła też inna zmiana – kompozytor zwrócił się ku gatunkom wokalno-instrumentalnym, do sakralnych (na ogół) tekstów. Niejednokrotnie wyraźnie nawiązuje w nich do muzyki dawnej lub  ludowej, głównie podhalańskiej, 

Najbardziej znane dzieło Góreckiego to i III Symfonia zwana też Symfonią pieśni żałosnych. Zbudowana jest z trzech lamentacyjnych pieśni, z których największą uwagę zwróciła druga, w której kompozytor wykorzystał tekst zachowany na ścianie gestapowskiej katowni w Zakopanem. Wykonana została po raz pierwszy w 1976 na Festiwalu Muzyki Współczesnej Warszawska Jesień, potem również za granicą, ale nie wzbudziła wtedy większego zainteresowania. W 1992 roku niezwykle skuteczna akcja promocyjna sprawiła, że kompozycja trafiła na światowe listy przebojów, nie tylko muzyki poważnej, po nagraniu jej przez amerykańską śpiewaczkę Dawn Upshaw. Nagrań III Symfonii dokonały m.in. znakomite polskie śpiewaczki: Stefania Woytowicz i Zofia Kilanowicz, bardzo ceniona przez kompozytora. Górecki nieomal z dnia na dzień stał się międzynarodową sławą.

W Bielsku-Białej, podczas X Festiwalu Kompozytorów Polskich,15 października 2005 odbyła się premiera III Kwartetu smyczkowego op. 67 Pieśni śpiewają w wykonaniu amerykańskiego zespołu Kronos Quartet. Stylistycznie III Kwartet nie odbiega od swego poprzednika, jakkolwiek daje się zauważyć znaczące przesunięcie w kierunku kontemplacyjności. Jedynie część trzecia, najbardziej tonalna, wprowadza element nieskomplikowanej zabawy.

Henryk Mikołaj Górecki zmarł 12 listopada 2010 roku w szpitalu w Katowicach, po długiej i ciężkiej chorobie płuc. Uroczystości pogrzebowe odbyły się 17 listopada, w Archikatedrze Chrystusa Króla w Katowicach. Po mszy urnę z prochami kompozytora złożono na cmentarzu przy ul. Sienkiewicza w Katowicach.

Laureat nagrody Lux ex Silesia,  wielu konkursów międzynarodowych i nagród państwowych. Doktor honoris causa m.in. Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Katowicach, Katolickiegi Uniwersytetu Lubelskiego i Akademii Muzycznej w Krakowie. Honorowy obywatel miast: Zakopane (1994), Rybnik (2006), Katowice (2008) i Ostrowiec Świętokrzyski (2009). Przez brytyjski dziennik The Daily Telegraph został sklasyfikowany na 32. miejscu wśród żyjących geniuszy w roku 2007.

 Opracowała:  Ewa Matuszewska