KULTURALNIE

Kolej linowa na Kasprowy Wierch - trochę wspomnień

 
 
 
 
 
Marek Różycki jr.
 
Kolej linowa na Kasprowy Wierch - trochę wspomnień
 
 
Pierwsze niezrealizowane projekty kolei w Tatrach pochodzą jeszcze sprzed I wojny światowej. Planowano wtedy wybudowanie trasy kolei zębatej na Świnicę, a po słowackiej stronie na Gerlach.
 
W Polsce po odzyskaniu niepodległości przez wiele lat nie myślano o zagospodarowaniu turystycznym czy sportowym Tatr, do czasu, gdy w roku 1929 zorganizowano w Zakopanem pierwsze mistrzostwa FIS. Wtedy to rozegrano nieoficjalny bieg zjazdowy, którego trasa biegła ze szczytu Kasprowego Wierchu przez Halę Goryczkową do Kuźnic. Był to wyraźny sygnał, że rejon ten nadaje się do zagospodarowania jako tereny narciarskie.

Przez następne lata główną przeszkodą w budowie kolejki był brak funduszy. W roku 1935 dzięki wsparciu ówczesnego wiceministra komunikacji inż. Aleksandra Bobkowskiego (prywatnie zięcia prezydenta Ignacego Mościckiego) powstaje państwowa spółka "Linkolkasprowy", której celem było zbudowanie kolei linowej na Kasprowy Wierch. Była to jedna z wielu inwestycji w Zakopanem związanych z organizacją mistrzostw FIS w roku 1939. Oprócz nich wybudowano jeszcze hotel na Kalatówkach, kolej na Gubałówkę, zmodernizowano zespół skoczni, sieć drogową i kanalizacyjną w Zakopanem. Budynki nowo projektowane stanowiły niespotykaną dotychczas w Polsce grupę o jednolitym charakterze i przeznaczeniu, głównie dla masowego sportu i turystyki.

Projekt techniczny kolejki wykonała firma "Bleichert" z Lipska wraz ze Stocznią Gdańską. Projekt budynków stacyjnych został zlecony Annie i Aleksandrowi Kodelskim z Warszawy, gdzie znajdowała się główna siedziba spółki. Rozpoczęcie robót budowlanych poprzedziła wielka batalia prasowa przeciwników i zwolenników budowy kolejki. Jej skutkiem było podanie się do dymisji całej Państwowej Rady Ochrony Przyrody, która nie mogła już w żaden sposób przeszkodzić w tej inwestycji, zagrażającej tatrzańskiej przyrodzie.

Roboty budowlane w terenie rozpoczęto 1 sierpnia 1935 roku. Pierwszy etap inwestycji obejmował budowę drogi z Kuźnic na Myślenickie Turnie i kolejkę roboczą z Myślenickich Turni na Kasprowy Wierch. Zanim wybudowano kolej roboczą materiały budowlane na szczyt przenosili tragarze.. Wozy konne dowoziły budulec na Halę Gąsienicową, skąd na ludzkich barkach były wnoszone na szczyt. W ostatnim okresie budowy wykorzystywano do transportu cztery koniki huculskie.

Równie trudnym zadaniem było zmontowanie dziewięciu drewnianych podpór, które ustawiano na stromym zboczu, na występach i półkach skalnych. Wymagało to robót minerskich, kucia w skale i betonowania fundamentów w ekstremalnych warunkach terenowych i atmosferycznych.

Po uruchomieniu kolejki roboczej, nazwanej przez robotników "trumienką", rozpoczęto prace budowlane przy obiektach stacyjnych. Wykopy pod fundamenty wykonywano dość długo, ponieważ trzeba było usunąć grubą warstwę zwietrzałej skały, aby fundamenty stanęły na stabilnym gruncie. Wszystkie prace prowadzono na dwie, trzy zmiany, a w szczytowej fazie robót pracowało przy budowie około 1000 osób.

Najtrudniejszym etapem prac była budowa stacji na szczycie Kasprowego Wierchu, na wysokości prawie 2000 metrów. Mroźny wiatr i zbliżająca się zima zmusiły do zbudowania tzw. cieplaka, czyli drewnianej konstrukcji, która przykrywała całą budowę. Dzięki ogrzewaniu utrzymywano wewnątrz temperaturę powyżej zera, co pozwalało na prowadzenie robót betoniarskich i murarskich. Praca trwała po 16 godzin, codziennie, robotnicy mieszkali na szczycie w drewnianych barakach, rodziny odwiedzano raz na dwa tygodnie. Zakończenie prac budowlanych nastąpiło 26 lutego 1936 roku, czyli w sześć i pół miesiąca od rozpoczęciu prac!

Trasa kolejki dzieli się na dwa niezależne odcinki. Pierwszy z Kuźnic (1028 m) na Myślenickie Turnie (1352 m) i drugi z Myślenickich Turni na Kasprowy Wierch (1959 m). Stacja pośrednia, przesiadkowa na Myślenickich Turniach, mieści napęd niezależny dla każdego odcinka, składający się z dwóch silników elektrycznych. W razie braku zasilania uruchamiana jest własna prądnicą, zintegrowaną z silnikiem diesla. Każdy odcinek kolejki posiada dwie liny nośne, linę pędną i pomocniczą, wszystkie opierają się na podporach, zakotwione są na stacjach końcowych. Ruch pasażerski odbywa się wahadłowo.

Budynki stacyjne, zaprojektowane przez Kodelskich w stylu modernistycznym, zbudowane zostały z żelbetu i kamienia granitowego. Dolna stacja znajduje się w Kuźnicach na wysokości 1023 m. Naturalny spadek terenu wykorzystano do budowy systemu schodów i podjazdów prowadzących do budynku. Gmach wzniesiony jest na planie prostokąta, jego bryła jest zwarta, elewacje są zróżnicowane w swojej wysokości na skutek spadku terenu. Budynek jest murowany, otynkowany w większości wykończony kamieniem granitowym, przykryty płaskim dachem.

Głównym akcentem jest modernistyczny portyk zwrócony w kierunku otwartego placu przed budynkiem. Wprowadzenie tego uproszczonego elementu wraz z wysokim kolumnami w elewacji dostosowuje budowlę do otaczających ją wysokich. Reprezentacyjny charakter początkowej stacji jest podkreślony przez usytuowanie jej na osi perspektywicznej Alei Przewodników Tatrzańskich, łączącej Kuźnice z centrum Zakopanego.

Stacja pośrednia na Myślenickich Turniach na wysokości 1352 m, usytuowana jest na skale wapiennej obrywającej się kilkudziesięciometrową przepaścią ku zachodowi. To tu ze względu na ukształtowanie terenu zmienia się kierunek trasy kolejki, co ma odzwierciedlenie w rzucie budynku. Jest to nieregularny czworobok z załamaniem osi kompozycyjnych. Kształt budynku podporządkowany został jego funkcji budynku (stacja przesiadkowa). Elewacja frontowa skierowana ku Dolinie Kondratowej ukształtowana jest w sposób surowy, ale bez cech monumentalnych. Bryła budynku jest skromna, zestawiona z brył kubicznych wykończonych w całości kamieniem granitowym i drewnem. Całość przykryta jest płaskim dachem.

Stacja końcowa znajduje się nieco poniżej szczyt Kasprowego Wierchu na wysokości 1959 m. Łączy w sobie funkcję stacji końcowej, restauracji, punktu widokowego i placówki TOPR. Fasada z peronami skierowana jest na południe. W elewacji frontowej mieści się wejście główne i taras widokowy. W restauracji zastosowano duże powierzchnie przeszklone pozwalające podziwiać panoramę pobliskich szczytów.

Cały budynek wykończony jest ciosem granitowym, co dobrze koresponduje z otoczeniem, lecz jego duża kubatura zdecydowanie odcina go od grani Kasprowego Wierchu. Można go dostrzec gołym okiem z Zakopanego, co jest wadą, ponieważ zaburza jednolitość grani Tatr.

Powyżej stacji kolejki na szczycie znajduje się Obserwatorium Państwowego Instytutu Meteorologicznego, zaprojektowane również przez Kodelskich i wybudowane w roku 1938. Wzniesione zostało na rzucie prostokąta z okrągłą wieżą obserwacyjną. Budynek jest murowany, w całości wykończony kamieniem granitowym. Jego cechą charakterystyczną jest zwieńczenie wieży - półkolisty anemograf. Całość dobrze komponuje się ze stacją kolejki, dobrze wtapia się w górskie otoczenie przez dostosowanie kubatury, formy i materiałów budowlanych.

Wszystkie te realizacje były śmiałymi przedsięwzięciami inżynierskimi i projektowymi, nie mającymi odpowiednika w historii. Autorzy zaprojektowali budynki nowoczesne, funkcjonalne, dobrze zespolone z otoczeniem. Biorąc pod uwagę pionierski charakter tych założeń, pewne ich niedopracowanie w skali i formie można uznać za nieuniknione. Kolejka linowa na Kasprowy Wierch była śmiałą inwestycją obarczoną wielkim ryzykiem. Jej ujemny wpływ na przyrodę tatrzańską sprawia, że wciąż budzi duże emocje wśród zwolenników i przeciwników. Powstanie kolejki przyczyniło się do rozpropagowania narciarstwa zjazdowego w Polsce, a Kasprowy Wierch do dziś nazywany jest "świętą górą narciarzy".

Kolejka w ostatnich latach została poddana gruntownej modernizacji, wymieniono również wagoniki, aby podwoić jej przepustowość. Budynki stacyjne nie uległy większym zmianom, został zachowany ich klasyczny wygląd.

Zdjęcia: archiwum autora i PKL

Bibliografia
Maciej Pinkwart: Góry, narty, koleje linowe. Podtatrze - Wiosna 1986.Tatrzańskie Towarzystwo Kulturalne
Kolejka linowa na Kasprowy Wierch: seria artykułów Marka Różyckiego seniora w  "Życiu Warszawy"
Lidia Długołęcka i Maciej Pinkwart: Zakopane. Przewodnik historyczny
Zofia i Witold Paryscy: Encyklopedia Tatrzańska
Rocznik Podhalański vol.13. Wyd. Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem

(em)


 
 
 
Dolna stacja kolejki